Organizacje społeczne

Prawo zrzeszania się jest jedną z podstawowych wolności publicznych państw demokratycznych. Zasada wolności zrzeszania się wymieniona została w Konstytucji RP wskazując, że Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania związków zawodowych, organizacji społeczno-zawodowych rolników, stowarzyszeń, ruchów obywatelskich, innych dobrowolnych zrzeszeń oraz fundacji[1] oraz że wolność zrzeszania się jest jedną z podstawowych wolności i praw politycznych.[2]

W art. 58. Konstytucja „Każdemu zapewnia się wolność zrzeszania się", a zakazane są jedynie zrzeszenia, których cel lub działalność są sprzeczne z Konstytucją lub ustawą. Jednak o odmowie rejestracji lub zakazie działania takiego zrzeszenia musi orzec sąd. Ponadto prawo określa rodzaje zrzeszeń podlegających sądowej rejestracji, tryb tej rejestracji oraz formy nadzoru nad tymi zrzeszeniami. W praktyce obywatele mogą się zrzeszać w organizacje społeczne o charakterze sformalizowanym, którym inne ustawy nadają zdolność prawną, zdolność do czynności prawnych, osobowość prawną oraz o charakterze nieformalnym.

Nie znajdziemy w prawie definicji organizacji społecznej, chociaż takim terminem posługuje się wiele aktów prawnych, w tym kodeks postępowania cywilnego, kodeks cywilny, kodeks postępowania administracyjnego, kodeks postępowania karnego. W najszerszym ujęciu jest to każda forma organizacji się obywateli, która nie jest jednostką finansów publicznych, nie jest organizacją kultu religijnego i nie działa w celu osiągnięcia zysku. Przy takim pojęciu organizacji społecznej możną wyodrębnić następujące typy organizacji społecznych:

Rysunek 1. Organizacje Społeczne

tl_files/wspolpracazwladzami.zhp.pl/edukacja - grafika/rysunek 6.jpg

Źródło: opracowanie własne

Organizacja pozarządowa to bardzo szerokie pojęcie obejmujące każdy podmiot, instytucję, organizację, które nie należą do administracji publicznej (gminy, powiatu, województwa, rządu). W polskim prawie pojęcie „organizacja pozarządowa" definiuje Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Zgodnie z obecnym jej brzmieniem organizacjami pozarządowymi są:

niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu ustawy o finansach publicznych, i niedziałające w celu osiągnięcia zysku osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacje i stowarzyszenia.[3]

Na tej podstawie należy wskazać cztery cechy, które charakteryzują organizację pozarządową:

1. Są to instytucje czyli jednostki organizacyjne posiadające lub nieposiadające osobowości prawnej[4].

2. Instytucje te muszą być określone w przepisach ustawowych, czyli musi istnieć inna ustawa, która określi ich formę organizacyjną i zakres działania. Do tych ustaw należą między innymi:

  • ustawa o stowarzyszeniach,
  • ustawa o fundacjach,
  • ustawo o partiach politycznych,
  • ustawa o związkach zawodowych.

3. Nie są jednostkami sektora finansów publicznych, czyli nie są administracją publiczną, ani jednostkami powołanymi przez nią.

4. Są to podmioty działające w innym celu niż osiągnięcie zysku. Podmioty te mogą wypracowywać dochód, jednak ich celem działania nie może być osiągnięcie zysku, a całą wypracowaną nadwyżkę finansową muszą wykorzystać na swoje cele statutowe. Oznacza to, że członkowie organizacji, pracownicy fundacji, udziałowcy spółek prawa handlowego nie mogą podzielić między siebie wypracowanego zysku[5].

Nie są organizacjami pozarządowymi, ale po spełnieniu powyższych warunków i podejmowaniu działań na rzecz dobra publicznego, na równi z organizacjami pozarządowymi mogą być traktowane jak podmioty określone w art. 3 ust. 3 ww. ustawy

  • osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, o stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności pożytku publicznego, np. Caritas, wspólnoty parafialne;
  • stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego;
  • spółdzielnie socjalne;
  • spółki akcyjne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz kluby sportowe będące spółkami działającymi na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej (Dz. U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1675, z późn. zm.3)), które nie działają w celu osiągnięcia zysku oraz przeznaczają całość dochodu na realizację celów statutowych oraz nie przeznaczają zysku do podziału między swoich członków, udziałowców, akcjonariuszy i pracowników.

Co to jest stowarzyszenie?

Stowarzyszenie to jedna z form prawnych w jakich może działać organizacja pozarządowa. Podstawowym aktem  prawnym regulującym powstanie i funkcjonowanie stowarzyszeń jest ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 z późniejszymi zmianami). Stowarzyszenie jest to zrzeszenie:

  • Dobrowolne - dobrowolność polega na swobodzie tworzenia stowarzyszeń, dobrowolności przystąpienia do istniejącego stowarzyszenia oraz na nieograniczonej swobodzie wystąpienia ze stowarzyszenia;
  • Trwałe - stowarzyszenie istnieje niezależnie od konkretnego składu swoich członków (pod warunkiem, że jest ich ponad 15);
  • O niezarobkowym celu - czyli celem stowarzyszenia nie może być prowadzenie działalności gospodarczej i osiąganie zysków ani przysporzenie korzyści majątkowych członkom stowarzyszenia.

Zgodnie z ustawą prawo zrzeszania się przysługuje obywatelom polskim i cudzoziemcom mającym stałe miejsce zamieszkania w Polsce, posiadającym pełną zdolność do czynności prawnych oraz nie pozbawionym praw publicznych. Członkami stowarzyszenia mogą być również osoby małoletnie i cudzoziemcy. Członkami stowarzyszenia mogą być w zasadzie tylko osoby fizyczne; osoby prawne mogą być jedynie członkami wspierającymi.

Ustawa przewiduje dwie formy stowarzyszeń.

1. Stowarzyszenie rejestrowe, które:

  • utworzone jest przez co najmniej 15 osób,
  • działa na podstawie statutu (zgodnego z przepisami ustawy),
  • zostało wpisane do Krajowego Rejestru Sądowego i z chwilą tego wpisu uzyskało osobowość prawną,
  • opiera swoją działalność na pracy społecznej członków, a do prowadzenia swych spraw może zatrudniać pracowników,
  • może posiadać majątek, powstający ze składek członkowskich, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności i z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej oraz z dotacji (zgodnie z przepisami określonymi przez przepisy o finansach publicznych),
  • może również prowadzić działalność gospodarczą, a dochód z niej służy wyłącznie do realizacji celów statutowych.

2. Stowarzyszenie zwykłe, które:

  • utworzone jest przez co najmniej 3 osoby,
  • nie posiadające osobowości prawnej choć z mocy ustawy ma zdolność prawną,
  • zostaje zgłoszone w formie pisemnej w Starostwie Powiatowym właściwym, ze względu na siedzibę,
  • działa na podstawie regulaminu działalności,
  • środki na swą działalność uzyskuje jedynie ze składek członkowskich.

Członkowie stowarzyszenia samodzielnie określają cele działania, kto może być jego członkiem, strukturę organizacyjną, w tym kompetencje poszczególnych organów.

Nie są stowarzyszeniami, choć spełniają cech stowarzyszenia następujące podmioty:

  • organizacje społeczne działające na podstawie odrębnych ustaw lub umów międzynarodowych, których Rzeczpospolita jest stroną,
  • kościoły i inne związki wyznaniowe oraz ich osoby prawne,
  • organizacje religijne, których sytuacja prawna jest uregulowana ustawami o stosunku państwa do kościołów i innych związków wyznaniowych, działające w obrębie tych kościołów i związków,
  • komitety powstające w celu przygotowania wyborów do Sejmu i Senatu oraz organów samorządu,
  • partie polityczne.

 

Co to jest fundacja?

Fundacja - jedna z form prawnych, w jakich może działać organizacja pozarządowa. Podstawą działania fundacji są przepisy Ustawy o fundacjach z dnia 6 kwietnia 1984r. (Dz. U. 1991 r. Nr 46 poz. 203 z późniejszymi zmianami). Ustawa w sposób bardzo ogólny opisuje warunki jakie musi spełniać fundacja, dlatego podstawą jej działania jest nadany statut.

Fundacja nie ma członków. Tym samym nie stanowi związku ludzi, lecz celowo zarządza masą majątkową. Podstawą działania fundacji jest majątek przekazany jej przez fundatora i nabyty w toku dalszej działalności i przeznaczony na realizację celów statutowych. Gdy skończy się majątek, fundacja ulega likwidacji.

Fundacja może być utworzona dla realizacji celów społecznych lub gospodarczo użytecznych, zgodnych z podstawowymi interesami Rzeczpospolitej Polskiej, w szczególności w sferze ochrony zdrowia, rozwoju gospodarki i nauki, oświaty i wychowania, kultury i sztuki, opieki i pomocy społecznej, ochrony środowiska oraz opieki nad zabytkami.

Mogą ją ustanawiać osoby fizyczne, niezależnie od ich obywatelstwa i miejsca zamieszkania i osoby prawne, niezależnie od ich siedziby. Fundacja może mieć wielu fundatorów, jednak muszą oni równocześnie wyrazić oświadczenie woli o powołaniu fundacji. Do grona fundatorów nie można dołączyć. Fundatorem są jedynie te osoby (fizyczne i prawne), które ustanowiły fundację. Oświadczenie woli o ustanowieniu fundacji musi zostać złożone w formie aktu notarialnego lub wyrażone w testamencie.

opracowanie własne: hm. Beata Matyjaszczyk


[1] Art. 12 Konstytucji RP

[2] Rozdział III Konstytucji RP

[3] Ustawa  z dnia 24 kwietnia 3003 r., Dz.U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873 z późn.zm.

[4] Osobowość prawna to możliwość występowania w obrocie prawnym tak jak osoby fizyczne, uzyskują ją organizacje pozarządowe po wpisaniu do odpowiedniego rejestru.

[5] Organizacje mogą zatrudniać pracowników, w tym swoich członków, na umowy o pracę lub cywilnoprawne. Zatrudnienie to jest kosztem realizacji zadania, czyli osoba wykonała prace związane z realizacją zadania i należy odróżnić to podziału zysku.